OverHolland onderzoekt de samenhang tussen architectonische interventies en stedelijke transformatie, waarbij de Hollandse stad centraal staat.
Over de architectonische constructie van een hof
Dit artikel analyseert de hof in Nieuw Kralingen van Hans van der Heijden Architecten vanuit een architectonisch-constructief perspectief. Aan de hand van een nauwkeurige lezing van vorm, maatvoering, materialisatie en ordening onderzoekt de auteur hoe de hof functioneert als een samenhangend architectonisch geheel, en niet louter als woningtypologie. Centraal staat het idee van de hof als een ‘omgevouwen gevel’, waarin klassieke systemen van architectuur – kolommen, openingen, ritme en herhaling – de ruimte structureren en betekenis geven. Het artikel laat zien hoe alledaagse bouwmaterialen door precieze maatvoering en detaillering worden ingezet om decorum, sfeer en identiteit te creëren, zonder terug te vallen op spektakel of kostbare middelen. Architectonische elementen zoals gemetselde kolommen, getoogde vensters en de dakopbouw krijgen hun betekenis door herhaling en proportionele samenhang. De tegenstelling tussen de open, gelaagde gevelorde beneden en de meer gesloten orde boven bepaalt in hoge mate het karakter van de hofruimte. Door het ontwerp te verbinden met klassieke noties van orde, proportie en decorum toont het artikel hoe hedendaagse woningbouw architectonische rijkdom kan voortbrengen vanuit constructieve logica en vakmanschap. De hof wordt gepresenteerd als een architectonisch kader dat het dagelijks leven draagt en activeert.
Auteursrecht (c) 2026 Endry van Velzen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Boekbespreking over Autonomous Architecture and the City: Design and Research in the Education of La Tendenza’ Proefschrift Technische Universiteit Delft, 2023 Door Henk (H.J.) Engel
Auteursrecht (c) 2026 Harm Tilman https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dit artikel herwaardeert het palazzo als woningtype en betoogt dat het een actuele betekenis kan hebben voor hedendaagse woningbouw en architectuuronderwijs. In plaats van het palazzo te benaderen als een historisch of stilistisch product van de Italiaanse renaissance, wordt het gepresenteerd als een typologisch principe dat is gebaseerd op ruimtelijke ordening, herhaling en stedelijke inbedding. Kenmerkend is de centripetale structuur: een meerlaags stedelijk gebouw rond een binnenplaats die zowel ontsluiting als architectonisch middelpunt vormt. Aan de hand van historische voorbeelden uit onder meer Florence, Genua, Napels en Venetië, en met verwijzing naar theoretici als Berlage, Quatremère de Quincy en Martí Arís, verduidelijkt de auteur het onderscheid tussen het palazzo en verwante vormen zoals het hofje of het gesloten bouwblok. Een typologische matrix maakt inzichtelijk hoe de stapeling en herhaling van genormaliseerde wooneenheden rondom een binnenplaats leiden tot consistente, maar beeldloze ordeningsprincipes. Deze matrix fungeert in de eerste plaats als didactisch instrument, waarmee type wordt begrepen als een abstract en generatief kader in plaats van een vormelijk voorbeeld. De hernieuwde belangstelling voor het palazzo wordt geplaatst binnen een bredere architectonische wending richting ambachtelijkheid, tektoniek en het ‘triviale’, als reactie op laatmodern formalisme en spektakelarchitectuur. Aan de hand van voorbeelden uit de ontwerppraktijk en internationale onderwijsstudio’s laat het artikel zien hoe het palazzo een alternatief biedt voor gangbare woningtypologieën door dichtheid, ruimtelijke hiërarchie en stedelijke aanwezigheid te combineren. Het artikel besluit dat de kracht van het palazzo ligt in zijn vermogen om woningbouw opnieuw te verbinden met disciplinaire kennis, professionele autoriteit en de stad als primaire context.
Auteursrecht (c) 2026 Hans van der Heijden https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dit artikel onderzoekt hoe Rotterdam zich heeft ontwikkeld tot de belangrijkste hoogbouwstad van Nederland door de opkomst van hoogbouw in het centrumgebied tussen 1940 en 2030 in kaart te brengen. Aan de hand van een atlas worden vijf perioden onderscheiden: 1940–1970, 1970–1985, 1985–2000, 2000–2015 en 2015–2030. Gebouwen hoger dan 70 meter – de Rotterdamse definitie van hoogbouw – zijn driedimensionaal weergegeven, waardoor veranderingen in ligging, functie en schaal door de tijd heen inzichtelijk worden. De atlas combineert cartografische analyse met beleidsstukken, ontwerpdiscours en karakteristieke projecten om te laten zien hoe ideeën over hoogbouw verschuiven. In de wederopbouwperiode werd hoogbouw ingezet binnen modernistische concepten van cityvorming en functiescheiding, wat vaak leidde tot monofunctionele gebieden en een negatieve beeldvorming rond wonen op hoogte. In de jaren zeventig kwam hierop kritiek, wat resulteerde in een tijdelijke terughoudendheid ten aanzien van hoogbouw en een sterkere focus op leefbaarheid. Vanaf het midden van de jaren tachtig keert hoogbouw terug als instrument voor economische versterking, verdichting en citymarketing. Eerst domineren kantoortorens, waarna na 2000 een duidelijke verschuiving optreedt naar woontorens als middel om het centrum te verlevendigen. Het artikel besteedt daarbij niet alleen aandacht aan de gerealiseerde bouw, maar ook aan het veranderende discours en de actoren die invloed uitoefenen op het beleid, zoals gemeente, ontwerpers, ontwikkelaars en critici. Het artikel besluit met de constatering dat de huidige tijdelijke hoogbouwstop (2023–2026) kan worden gezien als een moment van bezinning, waarin de spanning tussen een iconische skyline, woningbouwopgaven en een kwalitatieve leefomgeving centraal staat.
Auteursrecht (c) 2026 Iris van der Wal, Esther Gramsbergen, Yağız Söylev, Elif Soylu https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dit artikel onderzoekt de historische ontwikkeling en het intellectuele profiel van het bouwkundeonderwijs in Delft, met bijzondere aandacht voor de veranderende relatie tussen architectuur, techniek, geschiedenis en ontwerp. Aan de hand van de Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft wordt geschetst hoe het onderwijs zich ontwikkelde van een sterk technisch georiënteerde discipline tot een complex domein waarin ontwerp, historische kennis, theorie en maatschappelijke betrokkenheid samenkomen. De analyse plaatst deze ontwikkeling in de context van bredere veranderingen in het Nederlandse hoger onderwijs en de architectuurpraktijk. In de beginperiode lag de nadruk op constructie, materiaalgebruik en technische beheersing, terwijl architectuurgeschiedenis, stedenbouw en cultuurtheorie geleidelijk een plaats verwierven binnen het curriculum. Tegelijkertijd laat het artikel zien dat spanningen tussen ontwerpgericht onderwijs en historisch-wetenschappelijk onderzoek hardnekkig zijn gebleven, met name binnen de setting van een technische universiteit. Het artikel besteedt nadrukkelijk aandacht aan de institutionele en pedagogische gevolgen van deze scheefgroei. De marginalisering van architectuurgeschiedenis en bouwhistorisch onderzoek verzwakt niet alleen het academische profiel van de opleiding, maar ook de kwaliteit van de architectuurpraktijk en de omgang met erfgoed. Internationale voorbeelden tonen aan dat in andere landen historische kennis vaak steviger is verankerd in architectuuropleidingen. Het artikel pleit uiteindelijk voor een herwaardering van de architectuurgeschiedenis binnen het Delftse bouwkundeonderwijs. Geschiedenis dient niet als bijvak te worden beschouwd, maar als een essentieel instrument voor het begrijpen van ruimtelijke vraagstukken, het informeren van ontwerpkeuzes en het versterken van de maatschappelijke betekenis van architectuur.
Auteursrecht (c) 2026 Yvonne van Mil, Reinout Rutte https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Een transnationale kijk op de oorsprong van de Delftse School
Auteursrecht (c) 2026 Henk Engel https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bouwkunde in Delft: een chronologie 1842–2000
Auteursrecht (c) 2026 Aart Oxenaar, Jesse Verdoes https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Interview over de Onderzoeksagenda Architectuur, Stedenbouw, Landschap van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Dit artikel bevat een uitgebreid interview met Jaap Evert Abrahamse, Eva Röell en Gabri van Tussenbroek over de totstandkoming van de Onderzoeksagenda Architectuur, Stedenbouw, Landschap van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Het gesprek, gevoerd begin 2025, gaat in op de aanleiding, opzet en beoogde werking van deze agenda, die onderdeel vormt van een bredere nationale kennisstrategie. Centraal staat de overtuiging dat onderzoek en kennis de basis vormen van een effectieve erfgoedzorg. In het interview lichten de auteurs de uitgangspunten van de agenda toe, met name de gekozen systeembenadering. Deze benadering doorbreekt de klassieke indeling naar gebouwtypologie en verbindt architectuur, stedenbouw, landschap, infrastructuur en ondergrond binnen één analytisch kader. Hierdoor kunnen afzonderlijke objecten—zoals bunkers, boerderijen of industriële complexen—worden begrepen in hun ruimere ruimtelijke, historische en functionele context. Een belangrijk thema is de relatie tussen erfgoedonderzoek en actuele maatschappelijke opgaven, waaronder klimaatadaptatie, ruimtelijke druk, duurzaamheid en veranderend gebruik. De geïnterviewden benadrukken dat de agenda geen beleidsdocument is, maar een flexibel instrument dat kennislacunes zichtbaar maakt, toekomstig onderzoek richting geeft en de maatschappelijke relevantie van erfgoedstudies versterkt. De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA) diende daarbij als belangrijke inspiratiebron. Daarnaast staat het artikel stil bij zorgen over de toekomst van de architectuurgeschiedenis en erfgoedexpertise, met name binnen het onderwijs. Het betoogt dat blijvende investeringen in onderzoek, historische kennis en interdisciplinaire samenwerking cruciaal zijn voor het behoud en de betekenisvolle omgang met de gebouwde omgeving.
Auteursrecht (c) 2026 Bernard Colenbrander, Reinout Rutte https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dit artikel onderzoekt hedendaagse dilemma’s in de zorg voor en interpretatie van cultureel erfgoed aan de hand van zogenoemd ‘schuldig’ of omstreden historisch materiaal. Met behulp van literaire analyse, architectuurtheorie en recente maatschappelijke debatten wordt verkend hoe culturele objecten en plaatsen moreel beladen raken wanneer hun ontstaansgeschiedenis of historische associaties botsen met hedendaagse waarden. De beschouwing opent met Andrew O’Hagans roman Caledonian Road, waarin een kunsthistoricus publiekelijk het gezag van de Enlightenment Gallery van het British Museum ondergraaft en daarbij koloniale roof en esthetische fabricatie blootlegt achter de ogenschijnlijk verheven museumopstelling. Deze fictieve episode fungeert als vertrekpunt voor een reflectie op reële erfgoedpraktijken, waaronder institutionele strategieën van contextualisering en reputatiemanagement. Het artikel plaatst deze kwesties binnen een breder erfgoedtheoretisch kader, met verwijzingen naar het Charter van Venetië en het concept van het historisch stedelijk landschap, en besteedt tevens aandacht aan kritieken die stellen dat het begrip ‘erfgoed’ te ver is opgerekt en analytisch problematisch is geworden. Aan de hand van casestudies, zoals het voormalige hoofdkantoor van de Nederlandsche Handelmaatschappij van K.P.C. de Bazel in Amsterdam en de voormalige SS-gevangenis in Kamp Vught, wordt duidelijk hoe gebouwen blijvend besmet kunnen raken door de ‘geleefde tijd’ van koloniale uitbuiting, oorlog en geweld. Bijzondere aandacht gaat uit naar de spanning tussen historische ervaring en hedendaagse ‘beleefde tijd’, gevormd door consumentencultuur, herdenkingspraktijken en de vraag naar authenticiteit. Het artikel betoogt dat pogingen om beladen geschiedenissen te neutraliseren, uit te wissen of te esthetiseren vaak eerder maatschappelijk ongemak blootleggen dan dat zij tot een ethisch bevredigende oplossing leiden. Verantwoorde erfgoedzorg vergt daarom een blijvende confrontatie met historische context, morele ambiguïteit en emotionele complexiteit, in plaats van een eenzijdige nadruk op esthetiek of curatoriële duiding alleen.
Auteursrecht (c) 2026 Bernard Colenbrander https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Henk Engel introduceert Autonome architectuur en de stad Ontwerp en onderzoek in het onderwijs van La Tendenza Delft (KNOB en OverHolland), 2023, 341 pp.
Auteursrecht (c) 2023 Henk Engel https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Boekbespreking van Arne Schirrmacher / Maren Wienigk (red.) Architekturen der Wissenschaft Die Entwicklung der Berliner Universitäten im städtischen Raum Berlijn (JOVIS Verlag), 2019, 304 pp. Paoli Fusi Multiple Campus Szenarien für die Universität der Zukunft Berlijn (JOVIS Verlag), 2019, 450 pp.
Auteursrecht (c) 2023 Cor Wagenaar https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Het samenspel tussen leren, ruimte en technologie is de afgelopen jaren een belangrijk thema geworden. Het ontwerpen van onderwijsomgevingen voor de toekomst krijgt bijzondere aandacht in de architectuur van universitaire campussen. Deze nieuwe universiteitsgebouwen dragen vaak beknopte merknamen die verwijzen naar sleutelwoorden, zoals ‘samenwerking’, ‘creativiteit’ of ‘flexibiliteit’. Opvallende voorbeelden zijn UN Studio’s ‘Echo’ en ‘Pulse’ van ector hoogstad architecten, ontworpen als nieuwe en innovatieve leercentra voor de campus van de TU Delft. Ondanks hun verschillende architecturale kwaliteiten hebben deze projecten een gemeenschappelijke conceptuele rode draad: de integratie van ruimte en technologie om meeslepende leerervaringen te creëren. In het licht van de opkomst van kunstmatige intelligentie is het essentieel om na te denken over hoe leerruimtes kunnen worden aangepast aan dit nieuwe tijdperk. Bovendien wordt het in een datagestuurde maatschappij cruciaal om de aard van het leren zelf te bevragen. De oorsprong hiervan gaat terug tot het experimentele tijdperk van de cybernetica halverwege de twintigste eeuw, waar de convergentie van menselijk en machinaal leren een onvergetelijk stempel drukte op de architectuurgeschiedenis.
Auteursrecht (c) 2023 Georg Vrachliotis https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Drienerlo, de campus van de Universiteit vanTwente (UT), vertegenwoordigt een van de interessantsteepisodes in de Nederlandse modernearchitectuur en stedenbouw. Bovendien beperkthet belang ervan zich niet alleen daartoe: derealisatie van de campus in Twente was integraalonderdeel van een socio-pedagogisch experiment. Misschien juist daarom groeide de campus uit tot een contact zone tussen verschillende generaties Nederlandse modernisten, van Willem van Tijen (1894-1974) en Samuel van Embden (1904-2000) tot de Forum-groep. Forum is een Nederlands architectuurtijdschrift dat in de periode 1959-1963, met onder anderen Jaap Bakema, Aldo van Eyck en Herman Hertzberger in de redactie, de bakermat was van het zogeheten structuralisme, waarvoor niet-westerse bouwvormen model stonden, zoals Noord-Afrikaanse kasba’s, Indiaanse pueblo’s en Egyptische mastaba’s en piramides. ‘Het verhaal van een andere gedachte’ waarmee het eerste nummer van de toen nieuwe Forum-redactie opende, keerde zich tegen het ‘functionalisme’ van de oudere generatie modernisten en ontlokte een golf van reacties, waaronder een niet malse kritiek van Van Tijen. Toch is het juist het open Structuurplan voor de TH Twente (1962) van Van Tijen en Van Embden dat uiteindelijk een ware proeftuin opleverde voor een scala van architectonische idealen en benaderingen. Niet alleen de toonaangevende staaltjes moderne architectuur op de campus getuigen daarvan, maar ook een keur van ongerealiseerde plannen, zoals de inzending voor de prijsvraag voor studentenhuisvesting (1963) van Oswald Mathias Ungers en de slechts ten dele uitgevoerde structuralistische plannen voor het centrum van de campus (1966) van Piet Blom en Bert Smulders, het gebouw voor Toegepaste Wiskunde, Rekencentrum, Maatschappijwetenschappen en Elektrotechniek (1969) vanLeo Heijdenrijk en Jos Mol en de piramiden en mastaba’s voor studentenhuisvesting (1970) van Herman Haan.
Auteursrecht (c) 2023 Esther Gramsbergen , Yağız Söylev https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Beeldkwaliteit campus UTwente heroverwogen
Er is waarschijnlijk geen universiteitsterrein in Nederland waaraan meer getekend en waarover meer geschreven en is dan de campus van de Universiteit van Twente (UT). De inrichting van de eerste en enige echte campusuniversiteit in Nederland, gelegen tussen Hengelo en Enschede op een bosrijk terrein van 150 hectare, heeft geleid tot elkaar in rap tempo opvolgende masterplannen en beeldkwaliteitsplannen. Daarnaast verschenen er talloze artikelen, boeken en een dissertatie. Deze belangstelling is niet zonder reden. Ten eerste is de wordingsgeschiedenis van wat destijds de derde technische hogeschool van Nederland zou worden bijzonder belangwekkend voor de ontwikkelingen van het hoger onderwijs vanwege het experimentele karakter ervan. Ten tweede liggen verscholen tussen het groen enkele van de meest tot de verbeelding sprekende architectonische objecten uit de jaren zestig en zeventig, zoals De Boerderij naar het ontwerp van Piet Blom, het gebouw voor Chemische Technologie van Samuel van Embden en Jacques Choisy en het kantinegebouwtje van Joop van Stigt. Dan zijn er nog de bijzondere studentenhuisvestingsprojecten, waaronder de zogeheten mastaba’s en piramides ontworpen door Herman Haan en het patiocomplex van dezelfde architect. Ten derde is sinds de aanleg van de campus in de jaren zestig de directe omgeving dusdanig veranderd dat de campus niet meer als een zelfstandige entiteit beschouwd kan worden. Sinds de toenadering tussen de universiteit en het aangrenzende bedrijvenpark aan het eind van de vorige eeuw, zijn de gemeente Enschede en de universiteit tot een samenhangende ruimtelijke ontwikkelingsvisie gekomen.
Auteursrecht (c) 2023 Joost Emmerik, Evelien van Es, Lara Voerman https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dit artikel presenteert aan de hand van een tijdlijn en een netwerkdiagram van de betrokken architecten en stedenbouwkundigen de ontwikkeling van de Twentse campus naast die van de twee andere Technische Universiteiten in Nederland. De Twentse campus was de derde in de rij, na Delft en Eindhoven. Hoe verhouden de drie campussen zich tot elkaar wat betreft stedenbouwkundige inbedding, ruimtelijke inrichting en gebouwontwerp? Wat zijn de overeenkomsten en verschillen en welke architectonische ideeën migreren tussen de campussen? Voor deze vergelijking maken we gebruik van de campus-atlassen van Delft en Eindhoven die zijn gepubliceerd in OverHolland 18/19. Om de drie campussen te begrijpen en te vergelijken in de tijd, hebben we twee periodes van ruimtelijke ontwikkeling onderscheiden, 1960-1975: Conceptie en consolidatie, en 1975-2015: Transformatie en hybridisatie. In de eerste periode van conceptie en consolidatie zien we sterke verschillen. In Delft kreeg de campus vorm als een monofunctionele ‘sector’, een apart stadsdeel dat in twee richtingen kon worden uitgebreid. Het ‘studentenleven’, op studentenkamers en in gezelligheidsverenigingen, bleef in de stad gevestigd. De TH’s in Eindhoven en Twente waren compleet nieuw. In Eindhoven verrees de eerste compacte hoogbouwcampus in een parkachtige setting. In Twente werd de eerste en enige residentiële universiteit opgericht, een voor Nederland uniek onderwijsexperiment dat aansloot bij Angelsaksische voorbeelden. Tijdens de tweede periode van transformatie en hybridisatie beginnen de ruimtelijke ontwikkelingen naar elkaar toe te groeien. Vanwege stagnatie van de studentenaantallen in de jaren zeventig en tachtig was er aanvankelijk in deze periode weinig ontwikkeling op de drie campussen. Er komt pas weer beweging in na de invoering van de bachelor-masterstructuur in 2002. Het werd daardoor voor internationale studenten makkelijker om in Nederland te studeren en het leidde tot een aanzienlijke toename van het aantal studenten, wat meer behoefte aan studentenhuisvesting en andere voorzieningen met zich meebracht.
Auteursrecht (c) 2023 Yvonne van Mil, Yağız Söylev https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Analoog aan de campus-atlassen van Delft en Eindhoven in OverHolland 18/19 wordt in deze bijdrage de ruimtelijke opzet en transformatie van de campus van de Universiteit Twente (UT) gedocumenteerd in een serie kaarten en analysetekeningen. Uitgangspunt is daarbij een vergelijking tussen het Structuurplan van de campus uit 1962, de feitelijke situatie in 1975 en die in 2015. Deze drie peilmomenten geven een goed overzicht van de ontwikkelingen van de campus in de afgelopen decennia. De atlas biedt daarmee achtergrondinformatie voor de hiernavolgende beschouwingen elders in dit nummer. Het Structuurplan uit 1962, opgesteld door Willem van Tijen en Samuel van Embden, vormde het kader van de eerste bouwactiviteiten op de campus. In 1975, elf jaar nadat de eerste gebouwen werden opgeleverd, zijn de oorspronkelijke ontwerpideeën uitgekristalliseerd en heeft de campus min of meer vorm gekregen zoals het de initiatiefnemers en ontwerpers van het eerste uur voor ogen had gestaan. Veertig jaar daarna, in 2015, bevindt de campus zich midden in een ingrijpend transformatieproces. Een algemene heroriëntatie op de oorspronkelijke opzet van de universiteit en de aanwas van studenten hebben hun sporen nagelaten in de ruimtelijke verschijningsvorm. Wat opvalt is niet alleen de ruimtelijke verdichting van de campus, maar ook de hybridisatie; het loslaten van oorspronkelijke functionele zonering en de introductie van nieuwe uitgangspunten. Ook zijn verschillende universiteitsgebouwen van de eerste generatie, die inmiddels hun beste tijd hebben gehad, vervangen of herontwikkeld.
Auteursrecht (c) 2023 Otto Diesfeldt , Esther Gramsbergen , Yvonne van Mil, Iskandar Pané , Yağız Söylev https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In 2021 is met masterstudenten van de afdeling architectuur van de Middle East Technical University (METU) in Ankara het onderzoeksproject ‘Campus Utopias’ uitgevoerd. Het project werd ondernomen in samenwerking met de afdeling Architectuur van de TU Delft. Focus van dit onderzoek was de campus van de Middle East Technical University (METU), een iconisch voorbeeld van moderne architectuur in Turkije. Het doel was om te achterhalen wat de intenties van de ontwerpers zijn geweest. De term ‘ontwerpers’ verwees hier naar zowel de architecten van de campus als naar de instellingen en individuele personen die bij de oprichting van de universiteit betrokken waren geweest. De oorspronkelijke campus, gebouwd tussen 1962en 1970, kan worden beschouwd als stedenbouwkundigen architectonisch meesterwerk. Doorde stedenbouwkundige idealen die voortkwamenuit de internationale congressen over modernearchitectuur (CIAM, 1928-1959)en de vormprincipesvan de International Style te combinerenmet typische elementen uit regionale bouwstijlen,ontstond een campus met een unieke ambiance. Het algehele ontwerp, zoals dat naar voren komt uit ontwerpschema’s, infrastructurele systemen en bouwtechnieken, was het resultaat van experimenteel onderzoek op het gebied van de naoorlogse architectuur. Het project is niet alleen interessant vanwege de architectonische kwaliteiten en stilistische rijpheid, maar ook vanwege de sociale waarden die deze modernistische instelling voortbracht en uitdroeg. De campus verschafte een gevoel van identiteit en verbondenheid en cultiveerde daarmee ook gemeenschapszin. Sporen van het beoogde moderne karakter zijn nog altijd te vinden in de institutionele hoedanigheid van de campus zelf, deels in het architectonische beeld ervan, deels in de associatie tussen dat beeld en het democratische, veelzijdige sociale leven dat hier mogelijk is.
Auteursrecht (c) 2023 Ayşen Savaş https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Drie moderne campussen, drie revoluties, drie experimenten
Dertig jaar na de Tweede Wereldoorlog heerste in de architectuurwereld een kritische houding ten aanzien van het eens zo gekoesterde modernisme en scepsis tegenover het gangbare narratief ervan. Buiten Europa en de Verenigde Staten, met name in gebieden waar geen oorlog had gewoed, kwam nog wel anderssoortige modernistische architectuur tot stand, maar die had te maken met lokale sociaal-politieke situaties en vertoonde sterke banden met de vooroorlogse moderne beweging. De sporen daarvan leefden voort in de zogenaamde ontwikkelingslanden in geopolitieke sferen die ook wel de ‘derde wereld’ werden genoemd. In Brazilië, Mexico, Cuba, Venezuela, Colombia, Chili, Turkije, India, Irak, Nigeria en Singapore bestond aanhoudende interesse voor de pragmatische en experimentele aspecten van de moderne architectuur. Die werd gerechtvaardigd door de economische omstandigheden, en ook door het bekende devies van ingenieurs: ‘maximale efficiëntie door minimale inspanning en investering’. Anders dan in Europa en de Verenigde Staten manifesteerde de industriële revolutie zich in die landen niet zoals verwacht werd en in sommige gevallen zou je zelfs kunnen zeggen helemaal niet. ‘Revolutie’ werd daarentegen een veelgehoorde slogan die algauw door de massa werd overgenomen. In landen als Mexico, Turkije of Cuba had de term revolutie weinig van doen met industrie. Ze werd eerder geassocieerd met ideologieën, plotse maatschappelijke veranderingen, fundamentele politieke machtswendingen en volksopstanden tegen ondemocratische regeringen. Hoe geslaagd die sociale revoluties waren en in hoeverre de architectuur die eruit voortkwam een afspiegeling was van de betreffende ideologieën is de vraag. Onder invloed van een wereldwijd heersend positivisme en van de instrumentalistische oriëntatie binnen de toegepaste wetenschappen stonden universiteiten in die landen zeker welwillend tegenover revoluties, in sommige gevallen werden het voedingsbodems voor hervormingsgezinde ideologieën, in andere gevallen werden ze gezien als symbool voor de onderliggende idealen. Ze waren de zinnebeelden van pas gevormde natiestaten en een weerspiegeling van revolutionaire waarden.
Legenda bij het artikel Watersysteem in Holland. Een verkenning in kaartbeelden: 1575, 1680, 1900 en 2015
Auteursrecht (c) 2021 The editors https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De stadspoort is allang verdwenen, maar wie over de Sint Jorisbrug de Dordtse binnenstad binnenkomt zal het niet ontgaan dat je een grens passeert. De brug over de Spuihaven is onopvallend, het is eerder de begroeiing langs het water die dit punt tot een herkenbare cesuur maakt. Aan de linkerkant valt een groep monumentale bomen op, ze staan in de diepe tuinen van de huizen aan de Vest. Een van die huizen, Vest 84, werd onlangs volledig herbouwd. Het project is zowel ontworpen alsook gebouwd door Ber Mooren. Het huis is niet groot. Met een footprint van ongeveer 45 m2 en opgetrokken in twee bouwlagen is het een compact ontworpen woonhuis voor een gezin met één kind. Grootte zegt niet veel over complexiteit. Met inventiviteit worden in het ontwerp zaken samengebracht: de noodzaak de resten van de middeleeuwse stadmuur op het perceel de respecteren, de technische mogelijkheden van het eigenhandig bouwen met hulp van slechts een klein team en de beschikbaarheid van een bescheiden budget. Omdat de Vest onderdeel is van een beschermd stadsgezicht speelt ook nog een ander aspect een rol: de aansluiting van de nieuwe architectuur op het historische karakter van de binnenstad.
Auteursrecht (c) 2021 Esther Gramsbergen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Boekbesprekingen van Bert Buizer, Piet Veel en Hans van Weenen (red.), Atlas van het Oer-IJ-gebied Jan Boomgaard, Clé Lesger en Kees Zandvliet (red.), Honderdnegende Jaarboek van het Genootschap Amstelodamum. Oeroud Amsterdam. Een zoektocht naar de vroegste geschiedenis van de stad Ranjith M. Jayasena, Graaf- en modderwerk. Een archeologische stadsgeschiedenis van Amsterdam
Auteursrecht (c) 2021 Guus J. Borger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Tussen traditie en vernieuwing, een ensemble in Le Havre
Ik herinner me een foto van een entreeportaal tijdens de bouw. Stemmig zwart-wit. Het heldere licht van Le Havre straalt door de gevelopeningen. De hal is vol met werklieden in wolken van Gitanes en stof, druk doende de toplaag van het in het werk gestorte beton op wanden en plafond af te hameren. Het is een van de entreeportalen in het ensemble van gebouwen dat de zuidkant van de Place de l’Hôtel de Ville begrenst, vlak na de oorlog ontworpen door architect Auguste Perret. Als je nu bij zo’n hal naar binnen gaat en het aangrenzende trappenhuis inloopt, zie je dat de gehamerde vlakken binnen smalle betonnen randen liggen. Deze gladde randen zijn zorgvuldig uitgespaard in het geweld van de pneumatische hamers. Ze vormen lijsten voor de grinderige substantie die door de werklieden aan het oppervlak is gebracht. Dat bewerkte en onbewerkte beton vormt weer lijsten voor bekledingen: kleine geprefabriceerde betonpanelen met een roodachtige toeslag voor de wanden van de hal en mahoniehouten betimmeringen met deuren bij de woningtoegangen in het trappenhuis. De hal en het trappenhuis zijn door en door geleed. Je ziet de lijnen, de verdelingen, de verhoudingen. Maar het is niet alleen een grafische orde. De materialiteit is overweldigend. Het ton sur ton van de verschillende materialen, ‘naturel’ toegepast, brengt de hal en het trappenhuis op sfeer. Een melancholische sfeer misschien, met herinneringen aan de rijke uitrusting van burgerlijke stadshuizen. De klassieke reminiscenties zorgen ervoor dat de datering van de bouwperiode telkens aan je ontglipt. Voor de oorlog? Na de oorlog? Laten we een moment naar achter stappen.
Auteursrecht (c) 2021 Endry van Velzen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Deze aflevering van OverHolland gaat over de waterhuishouding in het gebied van de Randstad Holland, het gebied tussen de Maas en het IJ, de duinen langs de Noordzee en de Utrechtse Heuvelrug. Aanleiding daartoe is een unieke, vierbladige kaart, schaal 1: 50.000, die in 1901 van de pers rolde: de Polderkaart van de landen tusschen Maas en IJ, vervaardigd door Willem Hendricus Hoekwater (1865-1956), onderwijzer te Amsterdam. Nooit eerder was er een compleet overzicht gemaakt van het watersysteem in dit gebied, dat vrijwel geheel onder de zeespiegel ligt en als de motor van de Nederlandse economie wordt beschouwd. Het is het meest verstedelijkte en dichtst bevolkte deel van het land. De kaart van Hoekwater laat zien uit welke waterstaatkundige eenheden het gebied bestond en hoe die eenheden uitboezemden op de buitenwateren. Ook grafisch is de kaart opmerkelijk. Via gradaties in de kleuren van de verschillende boezemgebieden is de loop van het water naar de uitwateringspunten te volgen.
Auteursrecht (c) 2021 The Editors Krabbe https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De inrichting van het Nederlandse landschap moet wederom op de schop. Dit keer niet om de delta door ontginning bewoonbaar te maken of door ruilverkaveling efficënter in te richten voor de landbouw, maar om het land in deze tijd van klimaatverandering en bevolkingsgroei bestendiger en leefbaarder te maken voor mens, flora en fauna. Door zeespiegelstijging, toename van de hoeveelheid neerslag in een korte tijdspanne, droogteperioden in de zomer, voortschrijdende bodemdaling en zoute kwel hopen de watergerelateerde problemen zich op. Aan de basis van de inrichting van laag-Nederland ligt het zogeheten poldeboezemsysteem. Dit watersysteem, gemaakt om het land droog te leggen en te houden, bestaat uit sloten, weteringen, tochten, vaarten, kanalen, grachten, singels, plassen en meren die door tal van waterwerken met elkaar in verbinding staan. Door dijken, dammen, sluizen en gemalen wordt het waterpeil in dit stelsel gecontroleerd en wordt overtollig water via boezems naar de grote rivieren en de zee afgevoerd. De noodzaak om het water continu te beheren en het laagland te bemalen is evident, maar het systeem is niet voldoende om toekomstige problemen het hoofd te bieden. Al aan het einde van de vorige eeuw constateerden waterbouwers dat de gangbare handelwijze van het inzetten van zwaardere pompen, hogere en sterkere dijken en het inlaten van meer water bij droogte niet langer toereikend is. Om voor de nieuwe eeuw een veilig en bruikbaar waterbeheer te kunnen waarborgen, stelde de Commissie Waterbeheer 21e eeuw in 2000 de zogeheten watertrits vast: een driestappenplan dat bestaat uit eerst water vasthouden, dan water bergen en indien nodig water afvoeren. Deze strategie vormt sinds 2003 het uitgangspunt bij elke ruimtelijke opgave.
Auteursrecht (c) 2021 Inge Bobbink, Esther Gramsbergen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De Polderkaart van de landen tusschen Maas en IJ van W.H. Hoekwater (p. 46) laat treffend zien hoe complex en kunstmatig het watersysteem van dit deel van Nederland is rond 1900. Het is het resultaat van eeuwenlang ingrijpen in de delta om de afwatering te verbeteren, de waterveiligheid te vergroten en verdere groei van de welvaart mogelijk te maken. Kenmerkend aan delta’s is dat ze dynamisch zijn: veranderingen in het ‘natuurlijke’ systeem en de maatschappij leiden voortdurend tot aanpassing van het watersysteem. Het artikel ‘Watersysteem en stadsvorm in Holland. Een verkenning in kaartbeelden: 1575, 1680, 1900 en 2015’ zet dat op een heldere wijze uiteen in een historische analyse van de periode 1575–2015. In deze bijdrage bouwen we daarop voort en kijken we vooruit naar de toekomst van de stedelijke delta. Welke opgaven voor de delta komen er op ons af die ons opnieuw dwingen om aanpassingen door te voeren? En wat betekent dat voor de verschijningsvorm van de delta in 2100 en de organisatie van het waterbeheer?
Auteursrecht (c) 2021 Niels Al https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Het Nederlandse waterlandschap: een vernuftig historisch systeem met lessen voor de toekomst
‘Je kunt niet twee keer in dezelfde rivier stappen, want het is steeds ander water dat op je toestroomt’ is een vermeende uitspraak van de Griekse filosoof Heraclitus. En geheel in lijn daarmee dient elk onderzoek naar watersystemen het constant in beweging zijn als een wezenlijk onderdeel ervan te beschouwen. Wie Nederland bestudeert met water als uitgangspunt kan dan ook niet om die voortdurende beweging heen. Het polderlandschap is ondenkbaar zonder de dijken en dammen die de natuurlijke loop van rivieren en de gegraven kanalen in toom houden. In de regel wordt water op kaarten afgebeeld als een blauwe lijn, wat een statische indruk maakt, maar in feite is het water voortdurend in beweging. Op de analytische kaarten in ‘Watersysteem en stadsvorm in Holland. Een verkenning in kaarten: 1575, 1680, 1900 en 2015’ is ernaar gestreefd om het begrip van water als iets statisch te ondervangen door nadruk te leggen op stromingen en verbindingen en door met pijlen de complexiteit van afwateringen en kanaalstelsels inzichtelijk te maken. Een dergelijke ruimtelijke indeling, zeg maar waterlandschap, vraagt om zorgvuldig waterbeheer en overleg tussen alle betrokkenen, hetgeen heeft geleid tot een uitgebreide bestuursstructuur die misschien niet altijd even goed begrepen of op waarde geschat wordt.
Auteursrecht (c) 2021 Carola Hein https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kaarten en Nederlandse Waterstaatsgeschiedenis
De in 2019 verschenen publicatie Broek en Waterland. Regionale samenwerking en conflicten, 1281-1811 maakt door een gedetailleerde weergave van discussies tussen de Waterlanders, de baljuw en Amsterdam duidelijk dat Broek in Waterland en de collega-dorpen continu bezig waren met het realiseren van invloed en het behalen van doelen door onderhandelingen. Tevens blijkt uit het boek dat de materiële omgeving die het gevolg was van de onderhandelingen ook de nodige invloed uitoefende op die onderhandelingen. De invloed van menselijke betrokkenen werd gerealiseerd via niet-menselijke historische actoren, zoals geld, hout of aarde – met uiteraard het water in een grote rol. De waterinfrastructuur van de regio was een belangrijke drager van de macht die dorpen en steden konden ontwikkelen. De macht van het waterschap bleek relatief te zijn, omdat het waterschap slechts een van de invloedrijke bestuursapparaten was. Bestuurlijke functies en rollen in Waterland bleken bovendien goed te combineren, zodat leden van een dorps- of stadsbestuur regelmatig ook in het waterschapsbestuur optraden. Deze verwevenheid van bestuursfuncties problematiseert het te vanzelfsprekende beeld van zelfstandige waterschappen met veel macht en weinig bestuurlijke overlap in de Nederlandse waterstaatsgeschiedenis.
Auteursrecht (c) 2021 Maurits Ertsen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wij beschouwen een (kaart)beeld als wetenschappelijke output mits deze gepaard gaat met een onderbouwing en toelichting. In het onderzoek ‘Watersysteem en stadvorm in Holland. Een verkenning in kaartbeelden: 1575, 1680, 1900 en 2015’ zijn overlappende en aanvullende methodieken en expertises van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) en de Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft (TUD) samengebracht. Beide instituten hebben veel ervaring met het gebruik van kaarten, zowel wat het onderzoek zelf betreft als bij het vastleggen van onderzoeksresultaten. Hiervoor worden (Historisch) Geografische Informatie Systemen gebruikt met een onderling vergelijkbare methodiek van notatie en verificatie. Het omvangrijke, door de RCE opgebouwde Historisch Geografisch Informatie Systeem (HGIS) van het watersysteem in westelijk Nederland is het vertrekpunt geweest voor dit kaartonderzoek. Dit onderzoek heeft tot doel om de essentie van de data en kennis van het watersysteem uit deze database te ontsluiten en in samenhang te brengen met onderzoek naar de verstedelijking in deze regio. Volgens de Delftse cartografische methode is een overzichtelijke en specifieke kaartenreeks vormgegeven die in deze publicatie te zien is naast een geschreven toelichting bij de fenomenen die op de kaarten worden getoond. In dit artikel gaan we nader in op de gehanteerde methode, de gekozen peiljaren en volgt per kaartenreeks een compacte lees- en kijkwijzer met een beschrijving van de gehanteerde bronnen en bewerkingen.
Auteursrecht (c) 2021 Otto Diesfeldt, Iskandar Pané https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In 1901 verscheen de Polderkaart van de landen tusschen Maas en IJ in druk. Deze monumentale gekleurde wandkaart was vervaardigd door W.H. Hoekwater, afkomstig uit Charlois, van beroep onderwijzer. De kaart had een educatief doel: Hoekwater wilde laten zien hoezeer laag Nederland ‘een eigenaardig land’ was, aangelegd en in stand gehouden door ‘wilskracht en genie der vroegere en tegenwoordige bewoners’. In zijn toelichting geeft Hoekwater een korte technische inleiding, maar vooral een opsomming en beschrijving van de boezemsystemen en bijbehorende kunstwerken, met tabellen van de verschillende waterstanden. Hoekwater had twee versies van zijn toelichting laten drukken, één voor gemeente-, polder- en waterschapsbesturen en één voor scholieren. Op zijn kaart liet Hoekwater onder meer zien uit welke waterstaatkundige eenheden het gebied tussen Maas en IJ bestond en hoe die eenheden uitboezemden op de uitenwateren. Hoekwater had de kaart op eigen initiatief getekend, zonder opdracht van een hoogheemraadschap of enige andere organisatie. Sinds de zestiende eeuw zijn van diverse hoogheemraadschappen grote wandkaarten gemaakt in opdracht van de colleges van dijkgraaf en heemraden. Die oudere kaarten tonen het grondgebied van het betreffende hoogheemraadschap met de daarin gelegen waterlopen en de belangrijkste kunstwerken die het in beheer had. Geen van die kaarten overstijgt het schaalniveau van een enkel hoogheemraadschap. Maar de kaart van Hoekwater is niet alleen vanwege zijn schaal een uniek document. Hoekwater laat het complete watersysteem en het functioneren ervan zien op een innovatieve manier. Via de kleurschakeringen op de kaart is de loop van het water te volgen. Erratum Rowin van Lanen is abusievelijk niet vermeld als auteur van ‘Watersysteem en stadsvorm in Holland’. Noot 1 op pagina 47 moet luiden: Dit onderzoek was een samenwerking tussen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft. De teksten zijn geschreven door Jaap Evert Abrahamse, Menne Kosian en Reinout Rutte; deze dienen als toelichting bij de kaarten, die werden samengesteld door Otto Diesfeldt en Iskandar Pané op basis van een historisch GIS dat werd gemaakt door Menne Kosian en Rowin van Lanen, en onder leiding van Yvonne van Mil uitgebreid door Thomas van den Brink en Arnoud de Waaier. Het schrijven van deze tekst was niet mogelijk geweest zonder de medewerking van Guus J. Borger, die een eerdere versie van kritisch commentaar voorzag, waarvan dankbaar gebruik is gemaakt.
Auteursrecht (c) 2021 Jaap Evert Abrahamse, Menne Kosian, Reinout Rutte, Otto Diesfeldt, Iskandar Pané, Yvonne van Mil, Thomas van den Brink, Arnoud de Waaijer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hoge waterstanden in steden in kust- en deltagebieden leiden sinds de laatste eeuwwisseling tot steeds meer problemen. Niet alleen veel steden in de ‘Global South’, met gebrekkige voorzieningen om zich tegen hoge waterstanden te verdedigen, kampen met toenemende overstromingen. Ook relatief rijke steden in Europa en de Verenigde Staten hebben alle redenen zich zorgen te maken, met de gevolgen van de orkaan Katrina voor New Orleans (2005) en Sandy voor New York (2013) nog vers in het geheugen. In Europa werd recent, in november 2019, de Grande Dame van steden in en aan het water, Venetië getroffen door het ernstigste acqua alta (hoogwater) sinds 1966. Grote delen van de stad stonden langere tijd onder water, met grote gevolgen voor de vele kunstschatten en monumenten, maar ook voor de economie, het welzijn en de bewoonbaarheid van de stad. Enkele maanden later, in februari 2020, moesten in Nederland, door sommigen ‘de veiligste delta ter wereld’ genoemd, alle zeilen worden bijgezet om een combinatie van hoge waterafvoer door de rivieren en springtij op zee het hoofd te kunnen bieden. De vele rivierbedverbredingen die in de periode 2005-2015 zijn gerealiseerd in het kader van het nationale programma ‘Ruimte voor de Rivier’ konden nu voor het eerst hun nut bewijzen. Grote delen van het rivierengebied, normaal in gebruik voor akkerbouw en veeteelt of als natuurgebied, werden gecontroleerd onder water gezet, waardoor overstromingen van steden langs de rivieren werden voorkomen. Dit procedé bleek overal in het rivierengebied succesvol te werken – behalve in de regio Rotterdam, die buiten het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ viel en geen voorzieningen kent voor tijdelijke rivierbedverbreding.
Auteursrecht (c) 2021 Han Meyer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0